Večnost 
Tokom jeseni smo uzeli učešće u Međunarodnom takmičenju u istraživanju jevrejskih grobalja u organizaciji Evropske inicijative za jevrejska groblja (EJSF European Jewish Cemeteries Initiative). Organizatori su predložili nekoliko jevrejskih grobalja širom Evrope (mahom Istočne i Jugoistočne), a mi smo se na području Srbije odlučili za istraživanje Jevrejskog groblja u Staroj Pazovi.
Istorijat i odlike groblja
Jevreji su počeli da naseljavaju Staru Pazovu u 18. veku. Godine 1903, jevrejska zajednica je kupila zgradu na adresi Ćirila i Metodija 2, koju je koristila kao sinagogu. Postojala je i jevrejska škola. Pre Holokausta u gradu je živelo 54 Jevreja.
Jevrejsko groblje u Staroj Pazovi se nalazi u okvirima mešovitog groblja u istoimenom mestu i to na krajnjem severnom obodu groblja skoro u samoj sredini. Celokupna površina Groblja u Staroj Pazovi iznosi oko 7,7 hektara, dok jevrejski deo pokriva tek oko 700 kvadratnih metara.
Jevrejsko groblje je ograđeno zelenom metalnom ogradom 2024. godine od strane ESJF-a, a u saradnji sa Savezom jevrejskih opština Srbije i uz finansijsku podršku Savezne Republike Nemačke, kao sećanje na Jevreje iz Stare Pazove koji su stradali u Holokaustu. O tome svedoči i tabla na ogradi. Groblje je zaključano i nažalost nismo uspeli da pristupimo istom u dva navrata, ali budući na veličinu uspeli smo iz daleka da odradimo solidan posao istraživanja.
Najzanimljiviji rezultati
Prebrojali smo ukupno 32 grobna mesta, a čitanjem nadgrobnih spomenika ustanovili smo da je tu sahranjeno barem 35 osoba. Najstariji spomenik pripada Jozefu Fišeru (Josef Fischer) koji je preminuo 1. februara 1883. godine. Poslednja godina smrti ubeležena na nadgrobnicima je 1944. i pripada Dženi Policer (Jeny Politzer) nastradaloj Holokaustu, u logoru u Aušvicu.
Od 35 imena, tek 18 imena ili 51% se nalazi na čitavim, uspravnim i nepolomljenim ili neoborenim nadgrobnicima. Ostali nadgrobnici su polomljeni, oboreni ili u potpunosti nestali. Procentualno najviše je sahranjenih muškaraca 43%, dok je žena malo više od 31%, a ostatak je neidentifikovan. Što se tiče oblika nadgrobnika, dominiraju oblici obeliska 54% i uspravne stele 31%.
Kada su u pitanju simboli, na nadgrobnim spomenicima su najzastupljeniji:
- žalosna vrba 54%
- blagosiljanje rukama (tzv. simbol Kohena) 5%
- Magen David (Davidova zvezda) 3%
- krčag za vodu 3%
Interesantan je simbol polomljenog stuba sa znakom dolara $ ispred žalosne vrbe koji se nalazi na nadgrobniku Sali Kon (Sali Kohn).
Za neke oborene spomenike, uspeli smo da utvrdimo prethodno stanje. Tako smo za grob 23, gde je ostalo samo postolje sa Davidovom zvezdom i imenom kamenoresca iz Novog Sada uspeli da saznamo da pripada Sidoniji Kon (Sidonia Kohn) zahvaljujući fotografiji Ivana Čerešnješa iz 2001. godine.
Druga istraživanja jevrejskih grobalja u Srbiji
Kada su u pitanju istraživači iz Srbije, na ovogodišnjem takmičenju istraživano je još samo Jevrejsko groblje u Šidu. Istraživanje je izvršio naš veliki prijatelj Radovan Sremac. Preporučujemo da pročitate šta je to Radovan zabeležio u izveštaju ovde.
Autor
